Podwójna diagnoza — uzależnienie a depresja i lęk

Bywa tak, że człowiek dźwiga naraz dwa ciężary: uzależnienie i coś, co trudno nazwać — przewlekły smutek, lęk, który nie odpuszcza, wracające obrazy z przeszłości. Alkohol czy inna substancja z początku wydają się jedynym sposobem, żeby to wyciszyć, a z czasem same stają się kolejnym problemem. Jeśli to brzmi znajomo, nie jesteś sam i nie jesteś słabszy od innych. Ten tekst spokojnie wyjaśnia, czym jest podwójna diagnoza i dlaczego prawdziwa ulga przychodzi wtedy, gdy zaopiekujemy się obydwoma problemami, a nie tylko jednym.

Czym jest podwójna diagnoza

Podwójna diagnoza (nazywana też współwystępowaniem albo diagnozą podwójną) to sytuacja, w której u jednej osoby jednocześnie występują uzależnienie oraz inne zaburzenie zdrowia psychicznego — najczęściej depresja, zaburzenia lękowe, PTSD po trudnych przeżyciach, choroba afektywna dwubiegunowa czy zaburzenia osobowości. To nie jest rzadki wyjątek ani „przypadek beznadziejny". Wśród osób zmagających się z uzależnieniem współistniejące trudności psychiczne są raczej regułą niż wyjątkiem.

Warto od razu zdjąć z tego łatkę. Podwójna diagnoza nie oznacza, że ktoś jest „podwójnie chory" czy trudniejszy do wytrzymania. Oznacza tylko tyle, że mamy dwa splecione ze sobą procesy, które trzeba zrozumieć razem. Uzależnienie samo w sobie jest chorobą — piszemy o tym szerzej w tekście o tym, dlaczego uzależnienie to choroba, a nie brak silnej woli — a gdy dokłada się do niego depresja albo lęk, obie te sprawy zaczynają na siebie wpływać.

Kiedy problemy chodzą parami

Współwystępowanie przybiera różne twarze. U jednej osoby będzie to alkohol i głęboka depresja, u innej leki uspokajające i przewlekły lęk, u jeszcze innej substancje i skutki traumy. Kilka najczęstszych połączeń:

• Uzależnienie i depresja — obniżony nastrój, utrata sił i sensu, poczucie, że alkohol na chwilę „znieczula", choć nazajutrz jest tylko gorzej.
• Uzależnienie i zaburzenia lękowe — napięcie, zamartwianie się, ataki paniki, które substancja pozornie łagodzi, a w rzeczywistości podkręca.
• Uzależnienie i PTSD — powracające wspomnienia trudnych zdarzeń, koszmary, nadmierna czujność, które próbuje się „przespać" albo „zapić".
• Uzależnienie i choroba afektywna dwubiegunowa — sięganie po substancje w epizodach obniżenia lub rozchwiania nastroju.

To tylko przykłady, a nie etykiety do przyklejenia. Chodzi o pokazanie, że emocjonalne cierpienie i uzależnienie bardzo często idą w parze — i że jedno nie unieważnia drugiego.

„Samoleczenie" — dlaczego sięgamy po substancję

Za większością uzależnień u osób z podwójną diagnozą stoi całkiem ludzka logika, którą specjaliści nazywają mechanizmem samoleczenia. Alkohol, leki czy inne substancje działają szybko: na kilka godzin tłumią lęk, wyciszają natrętne myśli, pozwalają zasnąć, dają złudzenie ulgi. Mózg zapamiętuje tę zależność błyskawicznie — „gdy jest źle, to pomaga" — i zaczyna się jej domagać.

Problem w tym, że to ulga pozorna i krótka. Substancja nie leczy depresji ani lęku; jedynie na moment przykrywa objawy, a potem oddaje je ze zdwojoną siłą. Alkohol sam w sobie działa depresyjnie na układ nerwowy, a odstawienie potrafi nasilać niepokój i bezsenność. To, co miało być lekarstwem na cierpienie psychiczne, staje się jego dodatkowym źródłem.

Błędne koło — jak jedno napędza drugie

Tu zaczyna się mechanizm, który sam się podtrzymuje. Trudne emocje popychają do sięgnięcia po substancję. Substancja daje chwilową ulgę, a potem pogarsza nastrój, sen i lęk. Gorsze samopoczucie znów woła o „coś na uspokojenie" — i koło zatacza kolejny krąg. Z czasem dokładają się poczucie winy, wstyd i izolacja, które dolewają oliwy do obu ognisk naraz.

Nie wychodzi się z tego błędnego koła „silną wolą", bo to nie jest kwestia charakteru. To dwa splecione mechanizmy chorobowe, które wzajemnie się napędzają — i właśnie dlatego potrzebują wsparcia z zewnątrz.

Ważna uwaga: gdy w grę wchodzi głęboka depresja, mogą pojawić się myśli rezygnacyjne albo myśli o odebraniu sobie życia. Alkohol dodatkowo osłabia hamulce i zwiększa ryzyko impulsywnych decyzji. To sygnał, którego nigdy nie wolno lekceważyć.

Jeśli Ty lub ktoś bliski macie myśli samobójcze albo istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, zadzwoń natychmiast pod 112 lub na całodobowy telefon wsparcia. To nie jest oznaka słabości — to najważniejszy telefon, jaki można w tej chwili wykonać.

Co było pierwsze — i dlaczego to mniej ważne, niż się wydaje

Wiele osób zadaje sobie pytanie: czy najpierw była depresja, a picie przyszło później, czy odwrotnie — to alkohol „zrobił" depresję. Bywa różnie. Czasem zaburzenie nastroju poprzedza uzależnienie, czasem długotrwałe picie wywołuje objawy depresyjne czy lękowe, a czasem obie sprawy wyrastają z tego samego gruntu: traumy, przewlekłego stresu, samotności.

W praktyce dochodzenie, co było pierwsze, ma mniejsze znaczenie, niż mogłoby się wydawać. W momencie, gdy oba problemy już się splotły, zaczynają żyć własnym życiem i wzajemnie się podtrzymywać. Dlatego skuteczne leczenie nie polega na wyborze „najpierw jedno, potem drugie", tylko na zajęciu się nimi razem.

Dlaczego trzeba leczyć oba problemy jednocześnie

To jeden z najważniejszych wniosków, jakie płyną z pracy z osobami z podwójną diagnozą. Leczenie tylko jednej strony zwykle zawodzi — i to nie z winy pacjenta.

• Sama terapia uzależnienia bez wsparcia psychicznego zostawia człowieka twarzą w twarz z lękiem czy depresją, przed którymi wcześniej „chronił" go alkohol. Nieleczone cierpienie psychiczne to jedno z najczęstszych źródeł nawrotu.
• Samo leczenie depresji czy lęku bez zajęcia się uzależnieniem też się nie sprawdza, bo czynna substancja zaburza działanie leków, sen i nastrój, a mechanizm uzależnienia wciąż pcha do picia.
• Dopiero równoległa praca nad obydwoma obszarami daje realną szansę, żeby przerwać błędne koło i utrwalić zmianę.

Innymi słowy: nie da się na trwałe wyleczyć jednego, ignorując drugie. Te dwa problemy trzeba rozplątać wspólnie, ostrożnie i we właściwej kolejności działań — ale w ramach jednego, spójnego planu.

Jak wygląda kompleksowa pomoc

Dobra wiadomość jest taka, że podwójna diagnoza to sytuacja, którą można prowadzić — pod warunkiem że opieka obejmuje całego człowieka, a nie tylko wybrany objaw. W praktyce kompleksowe podejście łączy kilka elementów.

Bezpieczny start pod opieką lekarza

Zwykle zaczyna się od tego, żeby organizm odpoczął od substancji. Bezpieczne odtrucie pod opieką lekarza pozwala złagodzić objawy odstawienia i jednocześnie zaopiekować się nasilonym w tym czasie lękiem czy obniżonym nastrojem. To ważne, bo detoks „na sucho", w pojedynkę, bywa nie tylko trudny, ale i niebezpieczny — zwłaszcza gdy w tle jest depresja.

Diagnoza psychiatryczna i, jeśli trzeba, farmakoterapia

Kolejny krok to rzetelna ocena stanu psychicznego. Czasem potrzebne jest włączenie leków — na przykład przeciwdepresyjnych — dobranych tak, by były bezpieczne dla osoby wychodzącej z uzależnienia. To decyzja lekarza, podejmowana indywidualnie.

Terapia, która widzi obie sprawy naraz

Sercem zdrowienia jest praca terapeutyczna. Zintegrowana terapia uzależnień prowadzona z uwzględnieniem zdrowia psychicznego pomaga rozpoznać własne wyzwalacze, nauczyć się radzić sobie z emocjami bez substancji i po kawałku odbudować poczucie sprawczości. Do tego dochodzi wsparcie w nauce codziennego życia bez „znieczulacza" oraz troska o sen, rytm dnia i relacje.

W ośrodku „Dobrze" staramy się, żeby ta droga odbywała się w rodzinnej atmosferze i z pełną dyskrecją, z całodobową opieką na wyciągnięcie ręki. Zdajemy sobie sprawę, że pierwszy telefon wymaga odwagi, dlatego przyjmujemy również osoby pod wpływem i w razie potrzeby organizujemy dojazd po pacjenta — tak, żeby najtrudniejszy, pierwszy krok był po prostu wykonalny.