Halucynogeny — LSD, grzyby i ryzyka

Kiedy myślisz o kimś bliskim, kto sięga po grzyby, LSD czy inne substancje „rozszerzające świadomość", trudność polega często na tym, że wokół halucynogenów narosło wiele mitów — raz, że są całkiem niegroźne, raz, że po jednym razie „można zwariować". Prawda jest bardziej złożona. W tym artykule spokojnie tłumaczymy, jak działają halucynogeny, jakie realne ryzyka psychiczne ze sobą niosą i kiedy warto sięgnąć po pomoc — bez straszenia, ale i bez bagatelizowania.

Czym są halucynogeny i jak działają

Halucynogeny (nazywane też substancjami psychodelicznymi) to grupa środków, które zmieniają sposób, w jaki mózg odbiera rzeczywistość. Zaburzają postrzeganie, myślenie i emocje — powodują, że człowiek widzi, słyszy lub czuje rzeczy, których nie ma, albo doświadcza znanego świata w zupełnie inny sposób. Do najczęściej spotykanych należą LSD („kwas"), psylocybina zawarta w grzybach halucynogennych, DMT, meskalina, a także substancje o działaniu dysocjacyjnym, takie jak ketamina czy PCP.

Działanie zależy od substancji, dawki i — co bardzo ważne — od nastroju oraz otoczenia, w którym ktoś ją przyjmuje. Typowe efekty to:

• Zmieniona percepcja — intensywniejsze kolory, „falowanie" obrazu, zniekształcenie kształtów i dźwięków.
• Zaburzone poczucie czasu i przestrzeni — minuty potrafią wydawać się godzinami.
• Silne, gwałtownie zmieniające się emocje — od euforii i wzruszenia po lęk w ciągu kilku minut.
• Poczucie „rozpłynięcia się" granic ja — u substancji dysocjacyjnych oderwanie od własnego ciała i otoczenia.

Efekty po klasycznych psychodelikach utrzymują się zwykle kilka godzin, ale przez cały ten czas człowiek nie ma nad nimi realnej kontroli. Nie da się „przyspieszyć" końca działania ani przewidzieć, w którą stronę doświadczenie się potoczy.

Bad trip — kiedy „podróż" zamienia się w koszmar

Najczęstszym powodem, dla którego halucynogeny bywają groźne, nie jest zatrucie fizyczne, lecz tak zwany bad trip — trudne, przerażające doświadczenie psychiczne. Zamiast przyjemnych wrażeń pojawia się przytłaczający lęk, poczucie utraty kontroli, panika, a czasem przekonanie, że „już się nie wróci do normalności" albo że dzieje się coś zagrażającego życiu.

Bad trip jest szczególnie prawdopodobny, gdy ktoś przyjmuje substancję w stresie, w nieznanym miejscu, w złym stanie psychicznym albo łączy ją z alkoholem lub innymi środkami. W takim stanie człowiek bywa skrajnie pobudzony, zdezorientowany i przekonany o rzeczach, które nie mają związku z rzeczywistością — a to może prowadzić do przypadkowego zrobienia krzywdy sobie lub innym. Nie dlatego, że jest „szalony", tylko dlatego, że jego mózg jest chwilowo zalany zniekształconymi bodźcami.

HPPD i przewlekłe następstwa

U części osób po halucynogenach pojawia się zjawisko określane jako HPPD — przewlekłe zaburzenie percepcji po substancjach halucynogennych. Polega na tym, że pewne zmiany w widzeniu utrzymują się lub nawracają długo po tym, jak substancja przestała działać. Bywają to migoczące punkty, smugi za poruszającymi się obiektami, „śnieżenie" w polu widzenia czy nagłe, krótkie powroty wrażeń z wcześniejszego doświadczenia (tzw. flashbacki).

Dla wielu osób jest to nie tylko uciążliwe, ale i niepokojące — rodzi lęk, że „coś jest nie tak z głową", co samo w sobie pogarsza samopoczucie. HPPD nie u każdego wystąpi i nie zawsze utrzymuje się na stałe, ale pokazuje, że nawet sporadyczne używanie halucynogenów nie jest wolne od ryzyka.

Psychoza i inne poważne ryzyka psychiczne

Najpoważniejszym zagrożeniem jest wywołanie lub nasilenie psychozy — stanu, w którym człowiek traci kontakt z rzeczywistością: pojawiają się urojenia, głęboka dezorientacja, silny lęk, a czasem omamy utrzymujące się także po zakończeniu działania substancji. Ryzyko jest wyraźnie większe u osób, które mają skłonność do chorób psychicznych albo już się z nimi zmagają. Związek między używaniem substancji a zdrowiem psychicznym bywa dwukierunkowy i skomplikowany — piszemy o tym więcej w tekście o uzależnieniu a zdrowiu psychicznym.

W ostrej fazie takiego kryzysu osoba może nie być w stanie ocenić własnego bezpieczeństwa. Skrajna panika, myśli samobójcze, agresja albo całkowite oderwanie od rzeczywistości to sytuacje, w których nie należy czekać, „aż samo minie".

Zadzwoń natychmiast pod 112, jeśli u osoby po halucynogenach wystąpią: silna psychoza (urojenia, omamy, całkowita utrata kontaktu z rzeczywistością), skrajna panika grożąca ucieczką w niebezpieczne miejsce lub samookaleczeniem, myśli albo próby samobójcze, agresja zagrażająca jej samej lub innym, drgawki, utrata przytomności czy niepokojące objawy ze strony serca. Zostań przy tej osobie, mów spokojnie, ogranicz hałas i jasne światło, nie zostawiaj jej samej. W razie wątpliwości zawsze lepiej zadzwonić — dyspozytor podpowie, co robić do przyjazdu pomocy.

Czy halucynogeny uzależniają

To pytanie wymaga uczciwej, niejednoznacznej odpowiedzi. Klasyczne psychodeliki, takie jak LSD czy psylocybina, rzadko powodują uzależnienie fizyczne — organizm zwykle nie domaga się ich tak, jak domaga się alkoholu czy opioidów, i nie ma tu typowego, gwałtownego zespołu odstawiennego. Z tego powodu bywają uznawane za „bezpieczne", ale to uproszczenie, które potrafi być mylące.

Po pierwsze, do niektórych halucynogenów — zwłaszcza dysocjacyjnych, jak ketamina — można się uzależnić także w wymiarze psychicznym i fizycznym. Po drugie, nawet bez klasycznego uzależnienia szkody bywają jak najbardziej realne: pogłębiający się lęk, stany depresyjne, wycofanie z życia, HPPD czy epizody psychotyczne. Uzależnienie psychiczne — przymus powtarzania doświadczenia, ucieczka od problemów w kolejne „podróże" — potrafi mocno zaburzyć codzienne funkcjonowanie, nawet jeśli ciało nie „krzyczy" o substancję. Jeśli zastanawiasz się, gdzie przebiega granica między używaniem a problemem, pomocna może być lista objawów uzależnienia od narkotyków.

Warto też pamiętać, że uzależnienie to choroba, a nie brak silnej woli. Jeśli ktoś wraca do substancji mimo złych doświadczeń, nie znaczy to, że jest słaby — znaczy, że potrzebuje wsparcia, a nie oceniania.

Kiedy i gdzie szukać pomocy

Sygnałem, że warto porozmawiać ze specjalistą, jest sytuacja, w której halucynogeny przestają być „ciekawostką", a zaczynają odciskać ślad na psychice i codziennym życiu: utrzymujący się lęk, obniżony nastrój, powracające zaburzenia percepcji, wycofanie z relacji czy rosnąca potrzeba kolejnych doświadczeń. Nie trzeba czekać na dramatyczny kryzys, żeby sięgnąć po pomoc — czasem pierwszy krok to po prostu spokojna rozmowa.

Gdy doszło do ostrego kryzysu psychicznego albo halucynogeny łączą się z innymi substancjami, pomocne bywa bezpieczne odtrucie pod opieką lekarza, które stabilizuje stan w najtrudniejszych godzinach. W ośrodku „Dobrze" pod Warszawą zapewniamy całodobową opiekę, kameralne warunki i rodzinną atmosferę, w której nikt nie ocenia. Przyjmujemy również osoby pod wpływem, a jeśli trzeba — organizujemy dojazd po pacjenta. Wszystko odbywa się z pełną dyskrecją. Samo odtrucie to jednak dopiero początek — trwałe zdrowienie i realna szansa, by odzyskać kontrolę nad swoim życiem, opierają się na dalszej pracy z terapeutą.